Rê bi şemayî hatiye xêzkirin: tenê derketina ji çiyê, derbasbûna di Sûriyê re û vegera bi rêya Pêşxabûrê piştrastkirî ne.

Nexşe tê barkirin…

Erd: SRTM (AWS Terrain Tiles) · Sînor û çem: Natural Earth · Bilindahî ×3 hatiye mezinkirin

Bîranîn · Tevkujiya (jenosîda) êzdiyan

Şingal,
tebaxa 2014an

Di 3ê tebaxa 2014an de, DAIŞ (Dewleta Îslamî) êrîşî êzdiyên Şingalê, li bakurê Iraqê, dike. Ev nexşe bûyeran cih bi cih dişopîne, paşê tiştên ku piştre qewimîn, heta îro.

Ev rûpel behsa kuştin û tundiya girseyî dike. Ti wêne nîşan nade û navê ti qurbaniyekê nade, ji bilî Nadia Murad, ku bi xwe biryar da ku li ber çavê hemûyan şahidiyê bike. Her rastî bi çavkaniyên xwe ye; hejmar pir caran texmîn in û wekî texmîn têne nîşandan.

Ber bi jêr ve biçin

Berî 3ê tebaxa 2014an

Şingal, welatê êzdiyan

Qeza Şingalê li bakurê rojavayê Iraqê ye. Ew li binê çiyayekî hişk e, ku dirêjahiya wî nêzî sed kîlometreyan e, û nêzî sînorê Sûriyê ye. Piraniya êzdiyên cîhanê li vê derê dijiyan, bi ereb, kurd, tirkmen û xiristiyanan re. Êzdî gelek caran rastî zilmê hatine; ew ji êrîşa 2014an re dibêjin fermana 74an. Di hezîrana 2014an de DAIŞ Mûsilê, paşê Telaferê digire: Şingal di navbera axa wê ya Iraqê û ya Sûriyê de dimîne.

≈ 308 000niştecî li qeza Şingalê di 2014an de (OCHA, bi rêya NY)

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (dîrok); texmîn (nifûs)

Rastî û asta delîlên wan

Mûsil di 10ê hezîrana 2014an de hat girtin; Telafer: bajar nêzî 16ê hezîranê, balafirgeh di 23ê hezîrana 2014an de hat girtin (dîroka ku UNAMI girtiye) (piştrastkirî (Mûsil); nakok (Telafer); UNAMI/OHCHR 2016; çavkaniyên duyemîn (Wikipedia, GlobalSecurity 23/06/2014) ji bo nîvê hezîranê)
Nifûsa qeza Şingalê di 2014an de: li gorî OCHA 308 315 kes (UNAMI jî vê hejmarê dide), piraniya wan êzdî; Komîsyona lêkolînê ya NY behsa civakeke êzdî ya nêzî 400 000 kesî dike (texmîn; OCHA, bi rêya UNAMI/OHCHR 2016)
Civaka êzdî ya herêmê nêzî 400 000 kes e (texmîn; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016; Cetorelli et al. 2017)
Piraniya êzdiyên cîhanê li Şingalê dijiyan (lihevhatî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 1 («home to the majority of the world’s Yazidis»); Cetorelli & Ashraph 2019)
Civakên qezayê: êzdî, erebên sunnî û şîe, kurd, tirkmen, xiristiyan (piştrastkirî; Cetorelli & Ashraph 2019, r. 8)
2014: «fermana 74an» di bîra êzdiyan de (ferman navê zilmên li pey hev e) (lihevhatî; Bikaranîna civakê (Wikipedia «Yazidi genocide», freeyezidi.org); Komîsyona lêkolînê, § 19, behsa zilmên li pey hev ji dema Împeratoriya Osmanî ve dike, bê hejmara 74an)

Çavkanî

3ê tebaxa 2014an

Êrîşa 3ê tebaxê

Di saetên pêşîn ên 3ê tebaxê de, DAIŞ ji Mûsilê, ji Telaferê û ji bakurê rojhilatê Sûriyê êrîş dike. Pêşmergeyên kurd, ku li wir tenê hêza ewlehiyê bûn, vedikişin; li gorî Komîsyona lêkolînê ya NY, xelk nayê agahdarkirin. Hin êzdiyên çekdar hewl didin ku pêşveçûna DAIŞê hêdî bikin, bi taybetî li Sîba Şêx Xidirê, da ku malbat birevin. Ên ku nikarîbûn xwe bigihînin Kurdistana Iraqê an çiyê, têne girtin an kuştin. DAIŞ êzdiyan ji ber ola wan dike armanc: ew ola wan wekî bêbawerî (kufr) dibîne.

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (dîrok, cihên ku êrîş jê hat, vekişîn); nakok (sedem û berpirsiyariya vekişînê)

Rastî û asta delîlên wan

Êrîş di 3ê tebaxa 2014an de ji Mûsil, Telafer û bakurê rojhilatê Sûriyê (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 23)
Pêşmerge li wir tenê hêza ewlehiyê bûn û bêyî ku xelk agahdar bibe vekişiyan (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 21, 24, 185; UNAMI 2016)
Sedemên vekişînê (ferman, xemsarî, kêmbûna cebilxaneyê) (nakok; Middle East Eye, 12/02/2015: serokatiya Herêma Kurdistanê berpirsiyaran dişîne ber komîsyoneke lêkolînê; encamên wê nehatin dîtin)
Parastineke sînorkirî ya çend gundan (Gir Zerik, Sîba Şêx Xidir) ji aliyê êzdiyên çekdar ve (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 25)
Ti fermana valakirinê nayê dayîn (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 24)
Êzdî têne êrîşkirin «ji ber ku ew êzdî bûn» (§ 159), «tenê ji ber ku DAIŞê ew wekî kafir didîtin» (§ 169); li gorî DAIŞê, êzdî nikarin wekî êzdî di «xilafeta» wê de bijîn, ji ber ku ew ne «ehlê kitêbê» ne (§ 162) (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, A/HRC/32/CRP.2, § 1, 159, 162 û 169)

Çavkanî

Tebax – kanûna pêşîn 2014

Dorpêçkirina çiyê

Bi deh hezaran êzdî xwe davêjin Çiyayê Şingalê, ku ji 4ê tebaxê ve dorpêçkirî ye: li gorî NY 35 000 heta 50 000 kes, bê av û bê stargeh, di germahiya ji 40 °C zêdetir de. Di 7ê tebaxê de Barack Obama destwerdanekê radigihîne, «ji bo pêşîgirtina li kiryareke muhtemel a tevkujiyê». Di 8ê tebaxê de balafirên Iraqê û Amerîkayê xwarin û av davêjin; paşê Brîtanya, Fransa û Awistralya jî beşdar dibin. Ji 9ê tebaxê ve bombebaran dora çiyê dike armanc. Nêzî 1 700 kes li wir dimirin. Bi hezaran kes heta kanûna pêşîn di dorpêçê de dimînin.

35 000–50 000kes li çiyê asê man (texmînên NY)

≈ 3 100kuştî an mirî di tebaxa 2014an de, ji wan ≈ 1 400 hatin îdamkirin (Cetorelli et al.)

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (dîrokên destwerdanê); texmîn (hejmar)

Rastî û asta delîlên wan

35 000 heta 50 000 kes di 4ê tebaxa 2014an de li çiyê asê mabûn (texmîn; OCHA Flash Update hejmar 2 (4ê tebaxa 2014an), bi rêya UNAMI/OHCHR 2016)
Ragihandina Obama di 7ê tebaxa 2014an de, li ser daxwaza hikûmeta Iraqê (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 27 û 190)
Ji 8ê tebaxa 2014an ve hêzên hewayî yên Iraqê û Amerîkayê alîkarî davêjin, bi beşdariya Brîtanya, Fransa û Awistralyayê; helîkopterên Iraqê di bin agir de birîndaran derdixin (piştrastkirî; UNAMI/OHCHR 2016, r. 6; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 27)
Nêzî 1 700 kes li çiyê mirin (navbera pêbaweriyê 95 %: 1 000–2 900) (texmîn; Cetorelli et al. 2017)
Di 13ê tebaxê de hê 4 000 heta 5 000 kes li çiyê bûn (texmîn; Nirxandina tîmeke leşkerî ya Amerîkî, USNI News 14/08/2014)
Bombebarana Amerîkayê ji 8ê tebaxê ve li nêzî Hewlêrê, ji 9ê tebaxê ve li dora Çiyayê Şingalê (lihevhatî; Wikipedia «Sinjar massacre»; nêrîna hiqûqî ya DOJ a 30/12/2014 (daxuyaniya CENTCOM rasterast nehatiye xwendin))
Nêzî 3 100 êzdî di tebaxa 2014an de hatin kuştin an mirin (navbera pêbaweriyê 95 %: 2 100–4 400), ji wan 1 400 hatin îdamkirin (800–2 300) û 1 700 li çiyê mirin (1 000–2 900) (texmîn; Cetorelli et al. 2017)
Bi hezaran kes, di nav wan de dilxwazên çekdar, heta êrîşa kanûna pêşîn a 2014an li çiyê dimînin (piştrastkirî; AP, 18/12/2014)

Çavkanî

9–14ê tebaxa 2014an

Korîdora di ser Sûriyê re

Di navbera 9 û 14ê tebaxê de, bi texmînî, piraniya kesên dorpêçkirî bi korîdoreke bejahî ber bi bakurê rojhilatê Sûriyê ve ji çiyê derdikevin. Komîsyona lêkolînê ya NY vê korîdorê bi Yekîneyên Parastina Gel (YPG), kurdên Sûriyê, ve girê dide; UNAMI behsa YPG û PKKê dike, bi piştgiriya bombebarana Amerîkayê. Dilxwazên êzdî jî rê diparêzin. Li gorî OCHA, nêzî 55 000 kes di Sûriyê re derbas dibin; paşê piraniya wan bi rêya Pêşxabûrê vedigerin Iraqê û diçin parêzgeha Dihokê.

≈ 55 000kes di Sûriyê re derbas bûn (OCHA)

Çavkanî

Asta piştrastiyê: lihevhatî (hebûna korîdorê, derbasbûna di Sûriyê û Pêşxabûrê re); nakok (dîrokên rast, roleya her hêzekê, rêya rast)

Rastî û asta delîlên wan

Korîdor ji Sûriyê ve ji aliyê YPGê ve hat vekirin (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 28 û 190)
Beşdariya PKKê di vekirina korîdorê de (lihevhatî; UNAMI/OHCHR 2016 («YPG with PKK»))
Piştgiriya bombebarana Amerîkayê ji bo vekirina korîdorê (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 190; UNAMI 2016)
Dîroka vekirinê: 9–13ê tebaxê (Cetorelli et al.) an 14ê tebaxê (UNAMI) (nakok; Cetorelli et al. 2017; UNAMI/OHCHR 2016)
Nêzî 55 000 kes derbasî Sûriyê bûn û bi rêya Pêşxabûrê vegeriyan Iraqê (texmîn; OCHA Sitrep hejmar 7 (9–15ê tebaxa 2014an), bi rêya UNAMI 2016; UNHCR 14/08/2014)
Hin rizgarbûyî li kampa Newrozê, li bakurê rojhilatê Sûriyê, têne bicihkirin, berî ku vegerin Iraqê (lihevhatî; UNHCR 14/08/2014; cihê kampê li gorî OpenStreetMap (ne piştrastkirî ye ku ew heman cihê 2014an e))

Çavkanî

15ê tebaxa 2014an

Koço

Li Koçoyê, li başûrê çiyê, nêzî 1 200 kes dijiyan. Ew ji 3ê tebaxê ve dorpêçkirî bûn û ji wan hat xwestin ku ola xwe biguherînin. Di 15ê tebaxê de ew li dibistanê têne civandin. Mêr û xortên ciwan li nêzîk têne îdamkirin; hin jinên pîr şeva din li Solaxê têne kuştin; jin û zarok dîl têne birin. Lêkolîneke 2019an 1 161 qurbaniyan nas dike, ji wan 533 mirî an winda ne. Li Qaniyê jî nêzî 80 mêr têne îdamkirin. Nadia Murad, xelatgira Nobelê ya Aştiyê ya 2018an, ji Koçoyê ye.

1 161qurbanî bi nav hatin naskirin, ji wan 533 mirî an winda ne (lêkolîna 2019an)

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (dîrok, rêça bûyeran a giştî); texmîn (nifûs û hejmara qurbaniyan)

Rastî û asta delîlên wan

Civandina li dibistanê û îdamkirina mêran di 15ê tebaxa 2014an de (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 29, 36, 107; UNAMI 2016; Amnesty 2014)
Nifûs nêzî 1 200 kes (navber 1 172–1 700: li gorî S. Shand 1 172, li gorî Amnesty 1 200, li gorî USHMM 1 700, ku ên berê reviyabûn jî dihejmêre) (texmîn; Cetorelli & Ashraph 2019, r. 8 nota 5 û r. 16)
1 161 qurbanî hatin naskirin: 533 mirî an winda, 628 ji dîlîtiyê filitîn (texmîn; Cetorelli & Ashraph 2019 (dane heta tebaxa 2018an))
Jinên pîr li Enstîtuya Teknîkî ya Solaxê, serê sibeha 16ê tebaxê, hatin kuştin (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 107)
Ji niştecîyên dorpêçkirî re ultîmatoma guhertina olê hat dayîn (piştrastkirî; Cetorelli & Ashraph 2019, r. 9)
Qani (Qiniyeh): nêzî 80 mêr di tebaxa 2014an de hatin îdamkirin; Koço û Qani du komkujiyên mezin in ku bi zelalî hatine belgekirin (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 36 (bi referansa rapora OHCHR))

Çavkanî

Ji 2014an ve

Revandin û koletî

Dîl ji hev têne veqetandin. Mêr û kurên ji nêzî 12 salî û mezintir bi komî têne îdamkirin; ola hinên din bi zorê tê guhertin û ew bi karê zorê têne xebitandin. Jin û keç têne birin Telaferê, Mûsilê û paşê Reqayê, li Sûriyê; ew têne firotin û dikevin koletiyê, bi taybetî koletiya zayendî. Hin kur têne şandin kampên perwerdeya leşkerî. Kurdistana Iraqê 6 417 kesên revandî tomar kiriye. Gelek ji wan bi fidyeyê (bi pere) an bi alîkariya qaçaxçiyan azad dibin, hinek jî di 2019an de li Baxozê; zêdetirî 2 800 kes hê winda ne.

6 417kesên revandî, li gorî tomarên Kurdistana Iraqê

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (kiryarên belgekirî); texmîn (hejmar)

Rastî û asta delîlên wan

Veguhestin bo Telafer, Mûsil û Reqayê; tomarkirin, firotin û koletiya jin û keçan, bi taybetî koletiya zayendî; leşkerkirina kuran (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 38 û paşê; UNAMI 2016)
6 417 kes hatin revandin (texmîn (hejmartina îdarî); Buroya Rizgarkirina Êzdiyên Revandî, bi rêya 964media 03/08/2026; UNAMI 2016 hejmara 6 386 dida (3 537 jin, 2 859 mêr))
6 800 revandî (navbera pêbaweriyê 95 %: 4 200–10 800) (texmîn; Cetorelli et al. 2017)
Azadkirin di dema ketina Baxozê de, di 2019an de (piştrastkirî; Cetorelli & Ashraph 2019)
Mêr û kurên ji nêzî 12 salî û mezintir hatin îdamkirin, bi taybetî yên ku guhertina olê red dikirin; yên ku ola wan bi zorê hat guhertin bi karê zorê hatin xebitandin û eger bixwestana birevin dihatin îdamkirin (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 30 heta 37)
Hin kesên revandî piştî 2019an jî têne dîtin, bi taybetî li kampa el-Holê (Sûriye) (piştrastkirî (el-Hol); encamgirtî (azadkirinên piştî 2019an); Cetorelli & Ashraph 2019, nota 28; hejmartinên Buroya Rizgarkirinê heta 2026an)
Zêdetirî 2 800 kes hê winda ne (2 823 di gulana 2026an de) (texmîn (hejmartina îdarî); Buroya Rizgarkirina Êzdiyên Revandî, bi rêya 964media 03/08/2026)

Çavkanî

2014–2017

Vegirtina axê

Di 17ê kanûna pêşîn a 2014an de, êrîşeke pêşmergeyan bi piştgiriya koalîsyonê rêyeke bejahî ber bi bakurê çiyê ve vedike; li wir hê bi hezaran kes asê mabûn. Bajarê Şingalê di 13ê mijdara 2015an de ji aliyê çend hêzan ve tê vegirtin: pêşmerge, şervanên girêdayî PKKê û yekîneyên êzdî, bi piştgiriya hewayî ya welatên rojavayî; para her hêzekê hê jî li ser nîqaşê ye. Başûr, bi Koçoyê re, tenê di dawiya gulana 2017an de ji aliyê Hêzên Seferberiya Gel ên Iraqê (Heşda Şeibî) ve tê vegirtin. Her ku herêm têne vegirtin, gorên komî têne dîtin.

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (dîrok); nakok (para her hêzekê)

Rastî û asta delîlên wan

Êrîşa pêşmergeyan a 17ê kanûna pêşîn a 2014an korîdoreke bejahî ber bi çiyê ve vedike (piştrastkirî; AP, 18/12/2014)
Bajarê Şingalê di 13ê mijdara 2015an de tê vegirtin (piştrastkirî; Al Jazeera û Euronews, 13/11/2015)
Roleya pêşmergeyan, PKK/YBS û YPGê di vegirtinê de (nakok; Nûçeyên cuda li gorî medyayê (Al Jazeera, Euronews))
Koço di 25ê gulana 2017an de ji aliyê Heşda Şeibî (Hêzên Seferberiya Gel) ve hat vegirtin (lihevhatî; Nadia’s Initiative, 28/05/2017; M. Barber, ÊzîdîPress, 2017 (dîroka rast a 25ê gulanê divê bi çavkaniyên din bê kontrolkirin))

Çavkanî

Ji 2014an ve

Kampên Dihokê

Ji 4 heta 8ê tebaxa 2014an, nêzî 200 000 kes ber bi Herêma Kurdistanê an deverên di destê pêşmergeyan de direvin. Piraniya êzdiyên Şingalê li kampên koçberan ên parêzgeha Dihokê bicih dibin. Di 2025an de, li gorî IOMê, hê nêzî 200 000 êzdî koçber in, di kampan de an li derveyî kampan, û nêzî 150 000 kes vegeriyane Şingalê; li wir xizmet, avakirina ji nû ve û ewlehî hê têr nakin. Bexdayê 30ê tîrmeha 2024an wekî roja girtina kampan diyar kiribû, paşê ew paş xist.

≈ 200 000êzdî di 2025an de hê koçber in (IOM)

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (hebûna kampan, ragihandina girtinê); texmîn (hejmara koçber û vegeriyan)

Rastî û asta delîlên wan

Nêzî 200 000 kes ji 4 heta 8ê tebaxa 2014an reviyan (texmîn; OCHA Sitrep hejmar 6, bi rêya UNAMI 2016)
Di 2016an de piraniya êzdiyên herêmê li kampên herêma Dihokê dijiyan (piştrastkirî; Komîsyona lêkolînê ya NY 2016, § 176)
Nêzî 200 000 koçber û nêzî 150 000 vegerîn di 2025an de (texmîn; IOM Iraq, tebaxa 2025an)
Roja girtina kampan wekî 30ê tîrmeha 2024an hat diyarkirin, paşê hat paşxistin (piştrastkirî; Human Rights Watch 13/05/2024; çapemenî (AP, 2024))

Çavkanî

2016–2024

Lêkolînên NY dibêjin ku ev tevkujî ye

Di 15ê hezîrana 2016an de, Komîsyona lêkolînê ya NY li ser Sûriyê, di rapora xwe ya «They came to destroy» de, dibêje ku DAIŞê li dijî êzdiyan tevkujî kiriye. Di 21ê îlona 2017an de, biryara 2379 ya Encumena Ewlehiyê tîmeke lêkolînê ava dike: UNITAD. Di 10ê gulana 2021ê de, serokê UNITADê delîlên «zelal û qanihker» ên tevkujiyê pêşkêşî Encumenê dike; UNITAD di 17ê îlona 2024an de hat girtin. Di vê navberê de, di 2018an de, xelata Nobelê ya Aştiyê ji Nadia Murad û Denis Mukwege re hat dayîn.

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî

Rastî û asta delîlên wan

Komîsyona lêkolînê di 15ê hezîrana 2016an de gihîşt encama ku ev tevkujî ye (piştrastkirî; A/HRC/32/CRP.2)
Avakirina UNITADê bi biryara 2379 ya 21ê îlona 2017an (piştrastkirî; Encumena Ewlehiyê)
Xelata Nobelê ya Aştiyê ya 2018an ji Nadia Murad û Denis Mukwege re (piştrastkirî; Komîteya Nobelê ya Norwêcî, 05/10/2018)
Delîlên «zelal û qanihker» ên tevkujiyê di 10ê gulana 2021ê de hatin pêşkêşkirin (piştrastkirî; UN News; SC/14514)
Dawiya erka UNITADê di 17ê îlona 2024an de (piştrastkirî; Biryara 2697 (2023) ya Encumena Ewlehiyê, 15/09/2023 (erka dawî, nayê dirêjkirin))

Çavkanî

2016–2024

Naskirin

Parlamentoya Ewropayê di 4ê sibata 2016an de van tawanan wekî tevkujî bi nav dike. Paşê gelekên din jî heman tiştî dikin, bi taybetî: Dewletên Yekbûyî û meclisên avamê yên Brîtanya û Kanadayê di 2016an de, Belçîka û Holenda di 2021ê de, Iraq bi qanûna xwe ya li ser jinên rizgarbûyî ya 1ê adara 2021ê, Bundestaga Almanyayê di 2023an de û hikûmeta Brîtanyayê di 1ê tebaxa 2023an de.

Li Fransayê, Senato û Meclisa Neteweyî di kanûna pêşîn a 2016an de biryar pejirandin ku ji hikûmetê dixwazin tevbigere; pêşniyareke qanûnê ku di 17ê nîsana 2024an de pêşkêşî Senatoyê hat kirin, bi qasî ku em dizanin, nehatiye pejirandin.

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (nivîs û dîrokên hatine gotin); lîste ne temam e

Rastî û asta delîlên wan

Parlamentoya Ewropayê, biryara 4ê sibata 2016an (piştrastkirî; Çavdêriya Qanûndanînê ya Parlamentoya Ewropayê)
Daxuyaniya Wezîrê Derve yê DYA John Kerry, 17ê adara 2016an (piştrastkirî; CNN 17/03/2016)
Dengdana Meclisa Avamê ya Brîtanyayê di 20ê nîsana 2016an de (278 deng li hember 0) (lihevhatî; House of Commons Library (çavkanî bi tevahî nehatiye xwendin))
Meclisa Avamê ya Kanadayê, 25ê cotmeha 2016an, bi hevdengî (piştrastkirî; CTV News)
Holenda: pêşniyar di 6ê tîrmeha 2021ê de hat pejirandin; Belçîka: biryar di 15ê tîrmeha 2021ê de ji aliyê Meclisê ve bi hevdengî hat pejirandin (piştrastkirî; NOS; La Libre, 15/07/2021; RTBF)
Iraq: qanûna li ser jinên êzdî yên rizgarbûyî ya 1ê adara 2021ê, ku tawanan wekî tevkujî û tawanên li dijî mirovahiyê bi nav dike (piştrastkirî; OHCHR, nîsana 2021ê)
Bundestag, 19ê kanûna paşîn a 2023an (piştrastkirî; InfoMigrants/AFP)
Hikûmeta Brîtanyayê, 1ê tebaxa 2023an (piştrastkirî; Al Jazeera; House of Commons Library)
Fransa: ti naskirineke fermî ya bi qanûnê nehat dîtin. Biryarên Senatoyê (6/12/2016, 309 deng li hember 0) û yên Meclisê (8/12/2016) ji hikûmetê dixwazin tevbigere; pêşniyara qanûnê hejmar 543, ku di 17/04/2024an de hat pêşkêşkirin, di komîsyonê de ye û pejirandina wê nehat dîtin (piştrastkirî (di 24/09/2026an de: pêşniyara qanûnê hejmar 543 hê li komîsyona karûbarên derve ya Senatoyê ye; di 2025-2026an de ti biryara Meclisê tune); Senatoya Fransayê; Meclisa Neteweyî ya Fransayê)

Çavkanî

2021–2026

Darizandin

Di 30ê mijdara 2021ê de, dadgeha bilind a herêmî ya Frankfurtê endamekî iraqî yê DAIŞê bi cezayê heta hetayê mehkûm dike: ev li cîhanê yekem mehkûmkirin e ji ber tevkujiya li dijî êzdiyan, û di îstînafê de hat pejirandin. Li Brukselê, di 13ê mijdara 2025an de, cîhadîstekî belçîkî, ku tê texmînkirin miriye, ji ber tevkujiyê sûcdar tê dîtin. Li Parîsê, di 20ê adara 2026an de, dadgeha cezayî cîhadîstekî fransî, ku tê texmînkirin miriye, bi xiyabî bi cezayê heta hetayê mehkûm dike: ev li Fransayê yekem mehkûmkirin e ji ber tevkujiya êzdiyan. Jineke fransî ya ku ji Sûriyê vegeriyaye jî dê were darizandin.

Çavkanî

Asta piştrastiyê: piştrastkirî (biryarên hatine dayîn); hatiye ragihandin (doza ku dê were)

Rastî û asta delîlên wan

Frankfurt, 30/11/2021: cezayê heta hetayê ji ber tevkujiyê, li cîhanê yekem mehkûmkirina bi vî rengî (piştrastkirî; Amnesty International; UNODC (OLG Frankfurt, 5-3 StE 1/20))
Dadgeha Federal a Dadê ya Almanyayê biryar pejirand (di kanûna paşîn a 2023an de hat eşkerekirin) (lihevhatî; House of Commons Library; Doughty Street Chambers)
Bruksel, 13/11/2025: cîhadîstekî belçîkî yê ku tê texmînkirin miriye, bi xiyabî ji ber tevkujiyê hat mehkûmkirin; Belçîka çaremîn welat e ku endamekî DAIŞê ji ber tevkujiya êzdiyan mehkûm dike (piştrastkirî; France 24; La Libre, 13/11/2025)
Parîs, 20/03/2026: li Fransayê yekem mehkûmkirin ji ber tevkujiya êzdiyan (cîhadîstekî fransî yê ku tê texmînkirin miriye, bi xiyabî bi cezayê heta hetayê ji ber tevkujî û tawanên li dijî mirovahiyê hat mehkûmkirin); beşa sivîl di 22/09/2026an de. Fransayê berê di dozên Rwandayê de ji ber tevkujiyê ceza dabû (piştrastkirî; FIDH; Euronews; LDH)
Doza jineke fransî ya ku ji Sûriyê vegeriyaye, ji ber tevkujiyê, hatiye ragihandin; çavkanî dibêje «di adarê de» (li gorî hin gotinên din 2027, li ser çavkaniya seretayî nehatiye piştrastkirin) (hatiye ragihandin (li ser çavkaniya seretayî nehatiye piştrastkirin); AFP bi rêya Orange Actualités)

Çavkanî

Îro

Di gulana 2026an de, ji 6 417 kesên revandî, 3 594 hatibûn dîtin û 2 823 hê winda bûn, li gorî buroya Kurdistana Iraqê ya ku bi êzdiyên revandî re mijûl dibe. Hin gorên komî hê nehatine vekirin: di tîrmeha 2025an de IOMê 93 gor tomar kiribûn, ji wan 68 hatibûn vekirin. Goristana şehîdên Koçoyê di 5ê îlona 2024an de hat vekirin. Peymana Şingalê, ku di 9ê cotmeha 2020an de di navbera Bexda û Hewlêrê de hat girêdan, tenê beşek jê tê cîbicîkirin.

2 823kes di gulana 2026an de hê winda ne

93gorên komî hatine tomarkirin (IOM, 2025)

Çavkanî

Asta piştrastiyê: texmîn (hejmarên îdarî û yên komeleyan, ku li gorî dîrok û rêbazên hejmartinê diguherin)

Rastî û asta delîlên wan

6 417 revandî, 3 594 hatin dîtin, 2 823 winda (gulana 2026an) (texmîn (hejmartina îdarî); Buroya Rizgarkirina Êzdiyên Revandî, bi rêya 964media 03/08/2026; Kurdistan24 3 597 û 2 820 dide)
93 gorên komî hatin naskirin, ji wan 68 hatin vekirin (texmîn; IOM Iraq, 31/07/2025; 964media (sibata 2025an: 93 gor, ji wan 55 hatin vekirin))
Ji adara 2019an ve 82 gor hatin vekirin, 770 cendek hatin dîtin, ji wan 297 hatin naskirin û veşartin (texmîn; Yazda, 04/12/2025 (qeza el-Baaj jî tê de ye))
Goristana şehîdên Koçoyê di 5ê îlona 2024an de hat vekirin (piştrastkirî; Nadia’s Initiative û IOM, «Honoring the Past, Building the Future»)
Peymana Şingalê di 9ê cotmeha 2020an de hat ragihandin; tenê beşek jê tê cîbicîkirin (lihevhatî; UNAMI 09/10/2020; International Crisis Group)

Çavkanî

3ê tebaxê

Bîranîn

Li gorî lêkolîna bingehîn a ku di 2017an de hat weşandin, di tebaxa 2014an de nêzî 3 100 êzdî hatin kuştin an mirin, ji wan nêzî 1 400 hatin îdamkirin, û nêzî 6 800 hatin revandin. Hê bi hezaran malbat li benda kesekî xwe yê winda ne. Her sal di 3ê tebaxê de êzdî tevkujiyê bi bîr tînin.

Bîranîna êzdiyan Êzdî kî ne

Ev rûpel ji aliyê Yekîtiya Êzdiyên Fransayê ve hatiye amadekirin; komele hê tê damezrandin. Derbarê me de · Ji me re binivîsin

Çavkanî

Asta piştrastiyê: texmîn (hejmar); lihevhatî (bîranîna 3ê tebaxê)

Rastî û asta delîlên wan

Nêzî 3 100 kuştî an mirî (navbera pêbaweriyê 95 %: 2 100–4 400), ji wan 1 400 hatin îdamkirin; nêzî 6 800 revandî (4 200–10 800) (texmîn; Cetorelli et al. 2017)
Her sal di 3ê tebaxê de bîranîna tevkujiyê (lihevhatî; 964media, 03/08/2026; rûpela /memoire/ ya malperê)

Çavkanî

Tiştên ku em nizanin

Hin xal hê ne diyar in an li ser wan nakokî heye. Em wan nîşan didin, li şûna ku em biryarê bidin.

Nifûsa êzdî ya Şingalê berî 2014an: li gorî OCHA (bi rêya UNAMI) nêzî 308 000 kes ji bo qezayê, li hember civakeke nêzî 400 000 kesî li gorî Komîsyona lêkolînê ya NY û Cetorelli et al. Sînorên herêmê ne heman in û ti serjimareke nû tunebû.
Hejmara kesên ku li çiyê asê mabûn: li gorî OCHA û UNAMI di 4ê tebaxê de 35 000 heta 50 000, li gorî çavkaniyên din nêzî 50 000; di 13ê tebaxê de tîmeke Amerîkî tenê 4 000 heta 5 000 kes dihejmartin. Cudahî beşek ji ber wan kesan e ku berê bi korîdorê derketibûn, û Pentagonê bi xwe qebûl kir ku ev hejmartin dijwar bû. Lê dîsa jî bi hezaran kes heta êrîşa kanûna pêşîn a 2014an li çiyê man (AP, 18/12/2014).
Rêza destwerdana hewayî: avêtina alîkariyê di 8ê tebaxa 2014an de dest pê dike (hêzên hewayî yên Iraq û Amerîkayê, paşê yên Brîtanya, Fransa û Awistralyayê); bombebarana Amerîkayê ya 8ê tebaxê dora Hewlêrê dike armanc, ya li dora Çiyayê Şingalê di 9ê tebaxê de dest pê dike. Ragihandina 7ê tebaxê bersiva daxwaza hikûmeta Iraqê ye.
Hejmara miriyan: li gorî lêkolîneke bi rêya anketê, di tebaxa 2014an de nêzî 3 100 êzdî hatin kuştin an mirin (navber ji 2 100 heta 4 400), ji wan nêzî 1 400 hatin îdamkirin û 1 700 li çiyê mirin. Hin çavkaniyên din, yên komeleyan an yên kurdî, nêzî 5 000 mirî an zêdetir didin. Ev hejmar ne ji heman demê ne û li ser rêbazên cuda ne.
Hejmara revandiyan: li gorî Buroya Rizgarkirinê 6 417 (hejmartina îdarî ya bi navan; di 2016an de 6 386), li hember 6 800 li gorî texmîna îstatîstîkî ya Cetorelli et al. (navber ji 4 200 heta 10 800).
Winda: hejmarên weşandî li gorî dîrok û çavkaniyê diguherin. Di gulana 2026an de Buroya Rizgarkirinê 2 823 winda dihejmêre (Kurdistan24: 2 820). IOMê di 2025an de «zêdetirî 2 560» dihejmartin, û gotareke adara 2025an behsa 2 554 windayan û 3 590 kesên rizgarkirî dikir; ev tevahî bi 6 417 revandiyan re li hev nayê. Nayê zanîn ka çend ji windayan mirine.
Gorên komî: di kanûna paşîn a 2016an de Yazdayê 35 cihên gumanbar belge kirin; li gorî IOMê di 31ê tîrmeha 2025an de 93, ji wan 68 hatine vekirin, lê 964media, bi referansa Kurdistana Iraqê, ji bo sibata 2025an 93 gor dide ku 55 ji wan hatine vekirin; li gorî Kurdistan24 di 2026an de 97. Yazda ji 2019an ve 82 gorên vekirî dihejmêre, qeza el-Baaj jî tê de, û di 4ê kanûna pêşîn a 2025an de 770 cendekên dîtî, ji wan 297 hatine naskirin û veşartin. Rêbazên hejmartinê cuda ne: hin gor û cihên îdamê ji hev cuda dikin, hin nakin.
Korîdora valakirinê: dîrok ji hev cuda ne (li gorî Cetorelli et al. ji 9 heta 13ê tebaxê, li gorî UNAMI 14ê tebaxê, li gorî hinên din ji 9 heta 11ê tebaxê). Roleya YPG, PKK (û baskê wê yê leşkerî HPG), dilxwazên êzdî, bombebarana Amerîkayê û, li gorî çavkaniyên kurdên Iraqê, ya pêşmergeyan, bi çîrokên hevrik û siyasî tê gotin. Em gotinên NY vedibêjin û biryarê nadin.
Vekişîna pêşmergeyan di 3ê tebaxa 2014an de: vekişîn û nebûna ragihandinê ji aliyê NY ve hatine piştrastkirin. Sedemên wê hê nakok in: ferman, xemsarî, kêmbûna cebilxaneyê an vekişîneke taktîkî. Serokatiya Herêma Kurdistanê di sibata 2015an de mijar şand komîsyoneke lêkolînê; me encamên wê yên eşkere nedîtin.
Vegirtina Şingalê di mijdara 2015an de: para pêşmergeyan, hêzên girêdayî PKKê (YBS, YPG) û yekîneyên êzdî li gorî medya û aliyan cuda tê pêşkêşkirin.
Koço: nifûs li gorî çavkaniyan diguhere (1 172, 1 200 an 1 700 niştecî; hejmara dawî ên ku berê reviyabûn jî dihejmêre). Hejmara mêrên kuştî ji «çend sed» heta nêzî 400 an 600 tê dayîn; lêkolîna 2019an 533 mirî an windayên naskirî dihejmêre, hemû kategorî bi hev re.
Naskirin: Yazda behsa 13 parlamentoyan dike, çavkaniyên din behsa zêdetirî 18 welat an saziyan. Lîsteyeke fermî ya yekane tune. Ji bo Fransayê, heta 23/09/2026an ti qanûn an biryareke ku tevkujiyê bi fermî nas dike nehat dîtin: biryarên 2016an ji hikûmetê dixwazin tevbigere, pêşniyara qanûnê ya 2024an bi qasî ku em dizanin nehatiye pejirandin, û heta niha tevkujî tenê ji aliyê dadgehê ve hatiye naskirin (dadgeha cezayî ya Parîsê, 20/03/2026).
Hejmara koçber û vegeriyan: IOMê di 2024an de behsa 350 000 heta 450 000 êzdiyên ji cih û warê xwe bûyî dikir; di 2025an de nêzî 200 000 koçber û nêzî 150 000 vegerîn dihejmêre. Hejmara kesên ku di 2026an de hê li kampên Dihokê dijîn li ser çavkaniyeke seretayî ya nû nehatiye piştrastkirin (Kurdistan24 behsa nêzî 50 000 malbatan dike).
Koordînat: cihê rast ê derbasbûna sînor bi korîdorê û rêya li Sûriyê di çavkaniyên ku me xwendine de nehatine belgekirin. Cihên Çilmêra û Şerfedînê yên OpenStreetMap in û li erdê nehatine kontrolkirin.
Nehatiye piştrastkirin, ji ber vê nehatiye nivîsandin: peymana li ser çekdanîna YBSê ku di 11ê îlona 2026an de hat ragihandin; çapemeniyê behs kir (Long War Journal, 18/09/2026), lê cîbicîkirina wê ne diyar e.

Rêbaz

Ev vegotin li ser raporên Neteweyên Yekbûyî (Komîsyona lêkolînê li ser Sûriyê, UNITAD, UNHCR, OCHA, UNAMI, IOM), lêkolînên weşandî û biryarên dadgehan hatiye avakirin. Her beş di bin «Çavkanî» de rastiyên hatine girtin û asta delîlên wan nîşan dide. Koordînatên cihan ji OpenStreetMap, GeoNames û Wikidatayê ne. Rêya korîdora valakirinê şemayek e, bi xeletiya 10 heta 20 km. Erd ji daneyên bilindahiyê yên SRTM hatiye çêkirin; bilindahî sê caran hatiye mezinkirin da ku baş bê dîtin.

Xeletiyek, zelalkirinek, şahidiyek? Ji me re binivîsin: contact@uniondesyezidisdefrance.fr.

Çavkaniyên sereke

Guhertoya fransî di 23ê îlona 2026an de hat weşandin û di 24ê îlona 2026an de hat nûkirin.

Ev rûpel ji fransî hatiye wergerandin: guhertoya bi fransî.