Gelê êzdî
Êzdî kî ne, bi çi bawer dikin, bi kîjan zimanî diaxivin û kîjan cejnan pîroz dikin. Ya herî girîng, ji bo kesên ku wan nû nas dikin û ji bo malbatên ku dixwazin vê yekê derbasî nifşên nû bikin.
Esl
Êzdî gelekî kurmancîaxêv in ku ola wan li Mezopotamyayê pêk hatiye. Çavkaniyên serdema navîn nîşan didin ku ew li bakurê Iraqa îroyîn û li başûrê rojhilatê Anatolyayê dijiyan. Di sedsala 12an de, tevgera ku bi Şêx Adî ibn Musafir ve girêdayî ye û li dora perestgeha Lalişê pêk hat, şêweya civakê ji bo demeke dirêj diyar kir.
Çewsandinên dawiya Împaratoriya Osmanî, di navbera 1915 û 1918an de, beşek ji êzdiyan neçar kirin ku berê xwe bidin Qafqasyayê, bi taybetî Ermenistan û Gurcistanê. Piraniya malbatên êzdî yên Fransayê îro ji wir tên. Tevkujiya Şingalê, di sala 2014an de, bû sedema koçberiyeke nû ji Iraqê.
Gelek êzdî xwe wekî gelekî cuda dibînin, hinên din jî wekî kurdên bi ola êzdî. Komele rêzê li her du nêrînan digire.
Ol
Ola êzdî yekxwedayî ye. Xwedê dinya afirand û ew spart heft melekan; yê yekem ji wan Tawûsê Melek e. Hinek nivîskarên dijmin ew wekî sembola xerabiyê nîşan dan; ev tevlihevî bû sedema pêşdaraziyên kûr û çewsandinan.
Kevneşopî berî her tiştî devkî ye. Ew bi qewlan, bi stranan û bi duayan ji nifşekî derbasî nifşekî din dibe. Mirov bi zayînê dibe êzdî: ol li endamên nû nagere. Civak li ser sê komên ku bi mîrasî derbas dibin hatiye avakirin: şêx, pîr û mirîd.
Roj sembolek girîng e. Wêneya wê ya bi 21 tîrêjan, ku li Lalişê tê dîtin, nîşaneke nasnameya êzdî ye û ti wateya wê ya siyasî tune ye.
Ji sala 2019an ve, serokê olî û dinyayî yê civakê (mîr) Mîr Hazim Tahsin Beg e.
Ziman
Piraniya herî mezin a êzdiyan bi kurmancî diaxive; kêmareke wan, li dora Başîqa û Behzanê li Iraqê, bi erebî diaxive. Kurmancî bi piranî bi alfabeya latînî tê nivîsîn; li Herêma Kurdistanê ya Iraqê alfabeya erebî hê jî pir tê bikaranîn. Li Yekîtiya Sovyetê pêşî bi alfabeya latînî, piştî şer jî bi tîpên kirîlî dihat nivîsîn: rojnameya Riya Teze, ku di sala 1930an de li Êrîvanê bi tîpên latînî hat damezrandin, di dawiya salên 1930î de hat girtin û ji sala 1955an ve dîsa bi tîpên kirîlî derket.
Êzdiyan nivîsa xwe ya taybet jî heye, ku di sala 2020an de ket standarda Unicode.
Li Fransayê, gelek malbatên ku ji Yekîtiya Sovyetê ya berê hatine, di jiyana rojane de bi rûsî û li malê bi kurmancî diaxivin. Ji ber vê yekê ev malper bi fransî, rûsî, kurmancî û îngilîzî tê weşandin.
Cihên girîng
- Laliş (Iraq)
- Perestgeha navendî, li herêma Şêxanê, li bakurê rojhilatê Mûsilê. Gora Şêx Adî li wir e. Her êzdî tê vexwendin ku biçe ziyareta wê.
- Çiyayê Şingalê (Iraq)
- Herêma ku beşeke mezin a êzdiyên Iraqê lê dijiya, û cihê tevkujiya tebaxa 2014an.
- Aknalîç (Ermenistan)
- Perestgeha Quba Mêrê Dîwanê, ku di sala 2019an de hat vekirin, yek ji mezintirîn perestgehên êzdî yên cîhanê ye.
- Tiflîs (Gurcistan)
- Navenda Sultan Êzîd, ku di sala 2015an de li taxa Varketili hat vekirin.
Cejn
- Serê sala nû (Sersal)
- Jê re Çarşema Sor jî tê gotin. Di çarşema yekem a nîsanê de li gorî salnameya Julyanî, ango di nîvê nîsanê de, tê pîrozkirin. Hêkan boyax dikin, malan bi kulîlkan dixemilînin û bi hev re xwarinê dixwin.
- Cejna Cemayê
- Cejna Civînê, ziyareta mezin a salane ya Lalişê, di destpêka cotmehê de.
- Cejna Êzî
- Di kanûna pêşîn de; berî wê sê roj rojî tê girtin (Rojiyên Êzî).
Li Fransayê, ev cejn ji bo malbat û civakê derfeta hevdîtinê ne.
Çavkanî
- Christine Allison, «Yazidis i. General», Encyclopædia Iranica.
- Nivîsgeha Fransî ya Parastina Penaber û Bêwelatan (OFPRA), belgeyên li ser rewşa êzdiyan.
- Standarda Unicode 13.0 (2020), bloka «Yezidi», U+10E80 heta U+10EBF.
Şaşiyek heye an hûn dixwazin tiştekî zelal bikin? Ji me re binivîsin: contact@uniondesyezidisdefrance.fr.